اسلام وبرده داری؟چرا؟ (بخش دوم)
سوال:
اسلام و برده داری؟
چرا؟ (بخش دوم)
این برنامه مواد زیادى دارد که رئوس مسائل آن به طور فشرده و فهرست وار مطرح میشود:
ماده اول)
بستن سرچشمه هاى بردگى
بردگى در طول تاریخ اسباب فراوانى داشته ، نه تنها اسیران جنگى و بدهکارانى که قدرت بر پرداخت بدهى خود نداشتند به صورت برده درمی آمدند که زور و غلبه نیز مجوز برده گرفتن و برده دارى بود اما اسلام جلو تمام این مسائل را گرفت،
تنها در یک مورد اجازه برده گیرى داد و آن در مورد اسیران جنگى بود.
این مسلم است که در میدان جنگ و بعد از غلبه بر دشمن یا باید تمام افراد باقی مانده از دشمن را کشت و یا بجاى کشتن آنها را اسیر کرد چرا که اگر دشمن رها شود باز ممکن است نیروهاى خود را تجدید سازمان کرده و حمله مجددى را آغاز نماید.
اسلام راه حل دوم را بر گزیده است اما فرموده است که بعد از اسارت صحنه دگرگون میشود، و اسیر با تمام جنایاتى که مرتکب شده است به صورت یک امانت الهى در دست مسلمین در مىآید که باید حقوق بسیارى را در باره او رعایت کرد.
اما حکم اسیر بعد از خاتمه جنگ یکى از سه چیز است :
آزاد کردن بی قید و شرط ،
آزاد کردن مشروط به پرداخت فدیه ( غرامت )
و برده ساختن او ،
و البته انتخاب یکى از این سه امر منوط به نظر امام و پیشواى مسلمین است و او هم با در نظر گرفتن شرائط اسیران و مصالح اسلام و مسلمین از نظر داخل و خارج آنچه را شایسته تر باشد برمیگزیند و دستور اجرا میدهد .
اما در شرایطی که نظر امام و پیشواى مسلمین بر این قرار می گرفت که اسیران آزاد نشوند از آنجا در آن روز امکانات و زندانهائى نبود که بتوان اسیران جنگى را تا روشن شدن وضعشان در زندان نگه داشت ، راهى جز تقسیم کردن آنها در میان خانواده ها و نگهدارى به صورت برده نداشت.
بدیهى است هنگامى که چنین شرائطى تغییر یابد هیچ دلیلى ندارد که امام مسلمین حکم بردگى را در باره اسیران بپذیرد میتواند آنها را از طریق پرداخت غرامت آزاد سازد ،
زیرا اسلام پیشواى مسلمین را در این امر مخیر ساخته تا با در نظر گرفتن مصالح اقدام کند ، و به این ترتیب تقریبا سرچشمه هاى بردگى جدید در اسلام بسته شده است.
ماده دوم)
گشودن دریچه آزادى
اسلام برنامه وسیعى براى آزاد شدن بردگان تنظیم کرده است که اگر مسلمانان آن را عمل میکردند در مدتى نه چندان زیاد همه بردگان تدریجا آزاد و جذب جامعه اسلامى میشوند.
چند مورد از احکام موید این مطلب:
1- هر گاه مالک از کنیز خود صاحب فرزندى شود فروختن آن کنیز جائز نیست و باید بعد از سهم ارث فرزندش آزاد شود .
این امر وسیله آزادى بسیارى از بردگان میشد ، زیرا بسیارى از کنیزان به منزله همسر صاحب خود بودند و از آنها فرزند داشتند .
2 – کفاره بسیارى از تخلفات در اسلام آزاد کردن بردگان قرار داده شده
( کفاره قتل خطا – کفاره ترک عمدى روزه – و کفاره قسم را به عنوان نمونه در اینجا میتوان نام برد ).
3 – آزادی برده بواسطه پاره اى از مجازات هاى سخت که صاحب برده نسبت به او انجام می داد.
4 – کسى که برده مشترکى را نسبت به سهم خود آزاد کند موظف است بقیه را نیز بخرد و آزاد کند .
5 – هر گاه بخشى از برده اى را که مالک تمام آن است آزاد کند این آزادى سرایت کرده و خود بخود همه آزاد خواهد شد!
6 – هر گاه کسى پدر یا مادر و یا اجداد و یا فرزندان یا عمو یا عمه یا دائى یا خاله ، یا برادر یا خواهر و یا برادرزاده و یا خواهرزاده خود را مالک شود فورا آزاد میشوند.
ماده سوم)
احیاى شخصیت بردگان
در دورانی که بردگان مسیر خود را طبق برنامه حساب شده اسلام به سوى آزادى میپیمایند اسلام براى احیاى حقوق آنها اقدامات وسیعى کرده است ، و شخصیت انسانى آنان را احیاء نموده ، تا آنجا که از نظر شخصیت انسانى هیچ تفاوتى میان بردگان و افراد آزاد نمیگذارد و معیار ارزش را همان تقوا قرار میدهد ، لذا به بردگان اجازه میدهد همه گونه پستهاى مهم اجتماعى را عهده دار شوند ، تا آنجا که بردگان میتوانند مقام مهم قضاوت را عهده دار شوند.
در عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز مقامات برجسته اى از فرماندهى لشکر گرفته تا پستهاى حساس دیگر به بردگان یا بردگان آزاد شده سپرده شد.
بسیارى از یاران بزرگ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بردگان بودند و یا بردگان آزاد شده ، و در حقیقت بسیارى از آنها به صورت معاون براى بزرگان اسلام انجام وظیفه میکردند.
سلمان و بلال و عمار یاسر و قنبر را در این گروه میتوان نام برد ،
بعد از غزوه بنى المصطلق پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با یکى از کنیزان آزاد شده این قبیله ازدواج کرد و همین امر بهانه ى آزادى تمام اسراى قبیله شد.
ماده چهارم)
رفتار انسانى با بردگان
در اسلام دستورات زیادى در باره رفق و مدارا با بردگان وارد شده تا آنجا که آنها را در زندگى صاحبان خود شریک و سهیم کرده است .
پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) میفرمود :
کسى که برادرش زیر دست او است، باید از آنچه میخورد به او بخوراند و از آنچه میپوشد به او بپوشاند ، و زیادتر از توانائى به او تکلیف نکند.
ماده پنجم)
بدترین کار انسانفروشى است !
اصولا در اسلام خرید و فروش بردگان یکى از منفورترین معاملات است تا آنجا که در حدیثى از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است:
بدترین مردم کسى است که انسانها را بفروشد.
(الکافی ج : 5 ص : 114)
همین تعبیر کافى است که نظر نهائى اسلام را در مورد بردگان روشن سازد و نشان دهد جهتگیرى برنامه هاى اسلامى به کدام سو است.
همانگونه که در بالا آوردیم اسلام تنها در یک مورد اجازه برده گیرى میدهد و آن در مورد اسیران جنگى است ،
آن هم هرگز جنبه الزامى ندارد در حالى که در عصر ظهور اسلام ، و قرنها بعد از آن برده گیرى از طریق زور و حمله به کشورهاى سیاهپوستان و دستگیر کردن انسانهاى آزاد ، و تبدیل آنها به بردگان ، بسیار زیاد بود ، و گاهى در مقیاس هاى وحشتناک روى آن معامله میشد ، بطورى که در اواخر قرن 18 میلادى دولت انگلستان هر سال دویست هزار برده را معامله میکرد، و هر سال یکصد هزار نفر را از آفریقا گرفته و به صورت بردگان به آمریکا میبردند .
نتیجه:
کسانى که به برنامه اسلام در مورد بردگان خرده گیرى میکنند از دور سخنى شنیده اند ، و از اصول این برنامه و جهتگیرى آن که همان آزادى تدریجى و بدون ضایعات بردگان است اطلاع دقیقى ندارند ، و یا تحت تاثیر افراد مغرضى قرار گرفته اند که به گمان خود این را نقطه ضعف مهمى براى اسلام شمرده و روى آن تبلیغات دامنه دارى به راه انداخته اند .